3. MÜBAH OLAN GIYBET
Bilesin ki
gıybet ancak, kendisine başka yolla ulaşmak mümkün olmayan sahih,
şer'î bir sebeple mübah olur. Gıybeti mübah kılan sebepler
altıdır:
1. Tezallüm.
Zulme uğramış bir kimsenin, hükümdar veya hâkim gibi, zâlime karşı
kendisine yardımcı olabilecek yetki ve kudrete sahip birine gidip
"Falan bana şöyle şöyle haksızlık etti" demesi câizdir.
2. Bir
kötülüğün önlenmesi veya bir asînin yola getirilmesini temin için
yardım istemek. Kişinin, güçlü olduğunu sandığı bir kimseye gidip
sırf bir kötülüğü ortadan kaldırmak niyetiyle, "Falanca şu kötü
işleri yapıyor, onu bundan alıkoy" demesi câizdir. Böyle bir niyet
taşımazsa, bu yaptığı haramdır.
3. Fetvâ almak.
Bir kişinin müfti'ye gidip "Babam, kardeşim, kocam veya falan adam
bana zulmetti. Bunları yapmaya hakları var mıdır? Bundan
kurtulmamın, hakkımı almamın ve haksızlığı önlememin yolu nedir?"
gibi sözler söylemesi, ihtiyaçtan dolayı câizdir. Ancak, "Şöyle
şöyle yapan bir kimse veya bir eş hakkında ne dersiniz?" diye
üstü kapalı olarak durumu arzetmesi ihtiyata daha uygun ve
fazilete daha muvafık olur. Nitekim böyle bir üslubla da maksad
hasıl olur. Bununla beraber, inşallah aşağıda zikredeceğimiz
Hind'in rivayet ettiği hadiste olduğu gibi haksızlık eden şahsın
açıkça söylenmesi de câizdir.
4. Müslümanları
şerden sakındırmak ve iyiliklerini istemek (nasihat). Bunun çok
çeşitli uygulaması vardır:
a) Hadis
râvilerinden ve şâhidlerden kusurlu olanları cerhetmek. Bu,
müslümanların icmâı ile câizdir. Hatta yerine göre vâcip bile
olur.
b) Bir kimse
ile dünürlük, ortaklık, komşuluk, alış-veriş vs. yapılmak, emânet
bırakmak istenildiği zaman ve benzeri durumlarda kendisine
danışılan kişinin bildiğini gizlememesi, aksine, büyük bir
hayırhahlıkla bildiklerini olduğu gibi söylemesi gerekir.
c) Dini ve din
bilimlerini öğrenmek isteyen birinin, bid'atçı veya günahkâr (fâsık)
bir hocadan ders aldığına şâhid olup zarar göreceği endişesine
kapılan kimsenin, o öğrenciye öğüt verip hocasının halini
açıklaması gerekir. Bu da yine sırf öğüt vermek maksadına yönelik
olmalıdır. Bu iş tehlikeli ve yanılgıya açıktır. Çünkü uyarıda
bulunan kişi çekememezlik duygusuna kapılmış olabilir. Şeytan onu
yanıltabilir. Bu noktada çok uyanık ve dikkatli olmak gerekir.
d) İster ehli
olmadığı için, ister günahkâr olduğu için isterse başkaları
tarafından yanıltıldığı için yahut daha başka bir sebepten dolayı
üstlendiği görevi gerektiği şekilde yapmayan bir yetkilinin
durumunu daha üst bir yetkiliye bildirmek suretiyle o görevlinin
dürüst hareket etmesini sağlamasını veya onu görevden
uzaklaştırarak lâyık olan bir başka kişiyi görevlendirmesini
sağlamaya çalışmak, onu buna teşvik etmek câiz ve gereklidir.
5. Fıskı ve
bid'atçılığı âşikar olan kimsenin, meselâ açıkta şarap içmek,
insanların malına el koymak, haksız öşür almak, haraç kesmek,
zorla baş olmaya, başa geçmeye çalışmak, kötü ve gayri meşrû
işlere yönelmek gibi tavırlar gösteren kimsenin hakkında konuşmak
câizdir. Çünkü kendisi kötülüğünü açığa vurmuştur. Ancak onun
açığa vurduklarının dışındaki başka ayıplarının anılması -onların
da söylenmesini gerektiren daha başka sebep veya sebepler yoksa-
haramdır.
6. Tarif
etmek. Bir insan şaşı, topal, sağır, kör ve buna benzer başka
lakaplarla biliniyorsa, onu sırf tarif edebilmek için bu lakapları
kullanmak caizdir. Ancak bu lakapların, kişinin değerini düşürme
amacıyla takılması haramdır. Böyle lakaplarla bilinen kişilerin bu
lakaplar söylenmeden tarif ve tanıtımı mümkün olduğu sürece
bunları kullanmamak daha doğrudur.
Gıybetin câiz
olduğu yerler konusunda bu altı sebebi âlimler ortaya
koymuşlardır. Bunların çoğunda da ulemanın görüş birliği vardır.
Bu husustaki deliller, sahih ve meşhur hadislerdir. Şimdi onlardan
bazılarını görelim. |
٣- باب مَا يباح من الغيبة
اعْلَمْ أنَّ الغِيبَةَ تُبَاحُ لِغَرَضٍ صَحيحٍ شَرْعِيٍّ لا
يُمْكِنُ الوُصُولُ إِلَيْهِ إِلاَّ بِهَا ، وَهُوَ سِتَّةُ أسْبَابٍ
:
الأَوَّلُ : التَّظَلُّمُ ، فَيَجُوزُ لِلمَظْلُومِ أنْ يَتَظَلَّمَ
إِلَى السُّلْطَانِ والقَاضِي وغَيرِهِما مِمَّنْ لَهُ وِلاَيَةٌ ،
أَوْ قُدْرَةٌ عَلَى إنْصَافِهِ
مِنْ ظَالِمِهِ ، فيقول : ظَلَمَنِي فُلاَنٌ بكذا .
الثَّاني : الاسْتِعانَةُ عَلَى تَغْيِيرِ المُنْكَرِ ، وَرَدِّ
العَاصِي إِلَى الصَّوابِ ، فيقولُ لِمَنْ يَرْجُو قُدْرَتهُ عَلَى
إزالَةِ المُنْكَرِ : فُلانٌ يَعْمَلُ كَذا ، فازْجُرْهُ عَنْهُ ونحو
ذَلِكَ ويكونُ مَقْصُودُهُ التَّوَصُّلُ إِلَى إزالَةِ المُنْكَرِ ،
فَإنْ لَمْ يَقْصِدْ ذَلِكَ كَانَ حَرَاماً .
الثَّالِثُ : الاسْتِفْتَاءُ ، فيقُولُ لِلمُفْتِي : ظَلَمَنِي أَبي
أَوْ أخي ،
أَوْ زوجي ،
أَوْ فُلانٌ بكَذَا فَهَلْ لَهُ
ذَلِكَ ؟ وَمَا طَريقي في الخلاصِ مِنْهُ ، وتَحْصيلِ حَقِّي ،
وَدَفْعِ الظُّلْمِ ؟ وَنَحْو ذَلِكَ ، فهذا جَائِزٌ لِلْحَاجَةِ ،
ولكِنَّ الأحْوطَ والأفضَلَ أنْ يقول : مَا تقولُ في رَجُلٍ
أَوْ شَخْصٍ ،
أَوْ زَوْجٍ ، كَانَ مِنْ أمْرِهِ
كذا ؟ فَإنَّهُ يَحْصُلُ بِهِ الغَرَضُ مِنْ غَيرِ تَعْيينٍ ، وَمَعَ
ذَلِكَ ، فالتَّعْيينُ جَائِزٌ كَمَا سَنَذْكُرُهُ في حَدِيثِ هِنْدٍ
إنْ شَاءَ اللّه تَعَالَى .
الرَّابعُ : تَحْذِيرُ المُسْلِمينَ
مِنَ الشَّرِّ وَنَصِيحَتُهُمْ ، وذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ :
مِنْهَا جَرْحُ المَجْرُوحينَ مِنَ الرُّواةِ والشُّهُودِ وذلكَ
جَائِزٌ بإجْمَاعِ المُسْلِمينَ ،
بَلْ وَاجِبٌ للْحَاجَةِ .
ومنها : المُشَاوَرَةُ في مُصاهَرَةِ إنْسانٍ أو مُشاركتِهِ ،
أَوْ إيداعِهِ ، أَوْ مُعامَلَتِهِ
، أَوْ غيرِ ذَلِكَ ،
أَوْ مُجَاوَرَتِهِ ، ويجبُ عَلَى
المُشَاوَرِ أنْ لا يُخْفِيَ حَالَهُ ، بَلْ يَذْكُرُ المَسَاوِئَ
الَّتي فِيهِ بِنِيَّةِ النَّصيحَةِ .
ومنها : إِذَا رأى مُتَفَقِّهاً يَتَرَدَّدُ إِلَى مُبْتَدِعٍ ،
أَوْ فَاسِقٍ يَأَخُذُ عَنْهُ
العِلْمَ ، وخَافَ أنْ يَتَضَرَّرَ المُتَفَقِّهُ بِذَلِكَ ،
فَعَلَيْهِ نَصِيحَتُهُ بِبَيانِ حَالِهِ ، بِشَرْطِ أنْ يَقْصِدَ
النَّصِيحَةَ ، وَهَذا مِمَّا يُغلَطُ فِيهِ . وَقَدْ يَحمِلُ
المُتَكَلِّمَ بِذلِكَ الحَسَدُ ، وَيُلَبِّسُ الشَّيطانُ عَلَيْهِ
ذَلِكَ ، ويُخَيْلُ إِلَيْهِ أنَّهُ نَصِيحَةٌ فَليُتَفَطَّنْ
لِذلِكَ.
وَمِنها : أنْ يكونَ لَهُ وِلايَةٌ لا يقومُ بِهَا عَلَى وَجْهِها :
إمَّا بِأنْ لا يكونَ صَالِحاً لَهَا ، وإما بِأنْ يكونَ فَاسِقاً ،
أَوْ مُغَفَّلاً ، وَنَحوَ ذَلِكَ
فَيَجِبُ ذِكْرُ ذَلِكَ لِمَنْ لَهُ عَلَيْهِ ولايةٌ عامَّةٌ
لِيُزيلَهُ ، وَيُوَلِّيَ مَنْ يُصْلحُ ،
أَوْ يَعْلَمَ ذَلِكَ مِنْهُ لِيُعَامِلَهُ بِمُقْتَضَى
حالِهِ ، وَلاَ يَغْتَرَّ بِهِ ، وأنْ يَسْعَى في أنْ يَحُثَّهُ
عَلَى الاسْتِقَامَةِ أَوْ
يَسْتَبْدِلَ بِهِ .
الخامِسُ : أنْ يَكُونَ مُجَاهِراً بِفِسْقِهِ
أَوْ بِدْعَتِهِ كالمُجَاهِرِ
بِشُرْبِ الخَمْرِ ، ومُصَادَرَةِ النَّاسِ ، وأَخْذِ المَكْسِ ،
وجِبَايَةِ الأمْوَالِ ظُلْماً ، وَتَوَلِّي الأمُورِ الباطِلَةِ ،
فَيَجُوزُ ذِكْرُهُ بِمَا يُجَاهِرُ بِهِ ، وَيَحْرُمُ ذِكْرُهُ
بِغَيْرِهِ مِنَ العُيُوبِ ، إِلاَّ أنْ يكونَ لِجَوازِهِ سَبَبٌ
آخَرُ مِمَّا ذَكَرْنَاهُ .
السَّادِسُ : التعرِيفُ ، فإذا كَانَ الإنْسانُ مَعْرُوفاً بِلَقَبٍ
، كالأعْمَشِ ، والأعرَجِ ، والأَصَمِّ ، والأعْمى ، والأحْوَلِ ،
وغَيْرِهِمْ جاز تَعْرِيفُهُمْ بذلِكَ ، وَيَحْرُمُ إطْلاقُهُ عَلَى
جِهَةِ التَّنْقِيصِ ، ولو أمكَنَ تَعْريفُهُ بِغَيرِ ذَلِكَ كَانَ
أوْلَى ، فهذه ستَّةُ أسبابٍ ذَكَرَهَا العُلَمَاءُ وأكثَرُها
مُجْمَعٌ عَلَيْهِ ، وَدَلائِلُهَا مِنَ الأحادِيثِ الصَّحيحَةِ
مشهورَةٌ . فمن ذَلِكَ : |
|
1532. Âişe
radıyallahu anhâ'dan rivayet
edildiğine göre bir adam Hz.
Peygamber'in yanına girmek için izin istedi. Bunun
üzerine Hz. Peygamber:
- "Kabilesinin
kötü adamıdır ama, izin verin ona" buyurdu.
Buhârî, Edeb 38, 48;
Müslim, Birr 73. Ayrıca bk.
Ebû Dâvûd, Edeb 5 |
١٥٣٢-
عن عائشة رَضِيَ اللّه عنها : أنَّ
رجلاً اسْتَأذَنَ عَلَى النبيّ صَلّى اللّه
عَلَيْهِ وسَلَّم ،
فَقَالَ :
( ائْذَنُوا لَهُ ، بِئسَ أخُو العَشِيرَةِ
؟ ) . متفق عَلَيْهِ .
احتَجَّ بِهِ البخاري في جوازِ
غيبَة أهلِ الفسادِ وأهلِ الرِّيبِ . |
|
1534. Fâtıma Binti Kays
radıyallahu anhâ şöyle dedi:
Nebî
sallallahu aleyhi ve sellem'e
geldim ve:
- Ebü'l-Cehm ve
Muâviye İbn Ebû Süfyân beni istiyorlar (ne dersiniz) dedim. Bunun
üzerine Resûlüllah
sallallahu aleyhi ve sellem:
- "Muâviye
malı olmayan fakirin biridir. Ebü'l-Cehm ise, sopasını omuzundan
indirmez" buyurdu.
Müslim, Talâk 36. Ayrıca bk.
Ebû Dâvûd, Talâk 39;
Tirmizî, Nikâh 38;
Nesâî, Nikâh 22
Müslim’in bir rivâyetinde
“Ebu’l-Cehm, kadınları çokca döven
biridir” ifadesi bulunmaktadır. |
١٥٣٤-
وعن فاطمة بنتِ قيسٍ رَضِيَ اللّه عنها
،
قالت :
أتيت النبيَّ صَلّى اللّه عَلَيْهِ وسَلَّم
، فقلتُ : إنَّ أَبَا الجَهْم وَمُعَاوِيَةَ خَطَبَانِي ؟ فَقَالَ
رسُولُ اللّه صَلّى اللّه عَلَيْهِ وسَلَّم
: ( أمَّا مُعَاوِيَةُ ، فَصُعْلُوكٌ
لاَ مَالَ لَهُ ، وأمَّا أَبُو الجَهْمِ ، فَلاَ يَضَعُ العَصَا عَنْ
عَاتِقِهِ ) متفق عَلَيْهِ .
وفي رواية لمسلم :
( وَأمَّا أَبُو الجَهْمِ فَضَرَّابٌ
لِلنِّساءِ ) وَهُوَ تفسير لرواية :
( لا يَضَعُ العَصَا عَنْ عَاتِقِهِ ) وقيل : معناه : كثيرُ
الأسفارِ . |
|
1535. Zeyd İbn Erkam
radıyallahu anh şöyle dedi:
Resûlüllah
sallallahu aleyhi ve sellem'in
maiyyetinde bir sefere çıkmıştık. Müslümanlar büyük bir yokluk ve
sıkıntı içindeydi. Asker arasında bulunan Abdullah İbn Übey,
yandaşlarına:
- Allah'ın
elçisinin çevresindekilere sakın bir şey vermeyin ki, onu
terketsinler. Eğer Medine'ye dönersek, güçlü olanlar güçsüzleri
oradan mutlaka çıkarıp atacaktır, dedi.
Ben de gidip bu
olayı Resûlüllah
sallallahu aleyhi ve sellem'e
haber verdim. Peygamber
aleyhisselâm Abdullah'a adam
gönderip durumu soruşturdu. O böyle bir söz söylemediğine dair
yemin üstüne yemin etti. Bunun üzerine sahâbîlerden bazıları "Zeyd,
Hz. Peygamber'e yalan
söyledi" dediler. Allahü teâlâ, benim doğru söylediğimi tasdik
eden "Münâfıklar sana geldikleri
zaman..." diye başlayan Münâfıkûn sûresi'ni
Nebî
sallallahu aleyhi ve selleme
indirinceye kadar, onların bu sözlerinden dolayı son derece
üzüldüm. Daha sonra, Hz. Peygamber
kendilerine istiğfar etmek için onları davet etti, fakat onlar
buna da yanaşmadılar.
Buhârî, Tefsîru sûre (63),1;
Müslim, Sıfâtü'l-münâfıkîn 1.
Ayrıca bk. Tirmizî, Tefsîru
sûre (63) |
١٥٣٥-
وعن زيد بن أرقم رَضِيَ اللّه عَنْهُ
قَالَ :
خرجنا مَعَ رسُولِ اللّه صَلّى اللّه
عَلَيْهِ وسَلَّم في سَفَرٍ أصَابَ النَّاسَ فِيهِ شِدَّةٌ ،
فَقَالَ عبدُ اللّه بن أُبَيّ : لاَ تُنْفِقُوا عَلَى مَنْ عِندَ
رسولِ اللّه صَلّى اللّه عَلَيْهِ وسَلَّم
حَتَّى يَنْفَضُّوا ، وقال : لَئِنْ
رَجَعْنَا إِلَى المَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا
الأَذَلَّ ، فَأَتَيْتُ رسُولَ اللّه صَلّى
اللّه عَلَيْهِ وسَلَّم ، فَأخْبَرْتُهُ بذلِكَ ، فَأرْسَلَ
إِلَى عبدِ اللّه بن أُبَيِّ ، فَاجْتَهَدَ يَمِينَهُ : مَا فَعلَ ،
فقالوا : كَذَبَ زيدٌ رَسُولَ اللّه
صَلّى اللّه عَلَيْهِ وسَلَّم ،
فَوَقَعَ في نَفْسِي مِمَّا قَالُوهُ شِدَّةٌ حَتَّى أنْزلَ اللّه
تَعَالَى تَصْدِيقِي : { إِذَا جَاءكَ
المُنَافِقُونَ } ثُمَّ دعاهُمُ النبيّ
صَلّى اللّه عَلَيْهِ وسَلَّم
لِيَسْتَغْفِرَ لَهُمْ فَلَوَّوْا رُؤُوسَهُمْ .
متفق عَلَيْهِ . |
|
1536. Âişe
radıyallahu anhâ şöyle dedi:
Ebû Süfyân'ın
hanımı Hind, Nebî
sallallahu aleyhi ve sellem'e:
- Ey Allah'ın
Resûlü! Ebû Süfyân çok cimri bir adam. Onun haberi olmadan benim
aldığım dışında bana ve çocuğuma yetecek derecede bir şey
vermiyor. (Benim bu yaptığım doğru mu? ) dedi. Hz.
Peygamber de:
- "Örfe
göre kendine ve çocuğuna yetecek kadar al!" buyurdu.
Buhârî, Büyû' 95, Nafakât 4,
Menâkıbü'l-ensâr 23; Müslim,
Akdiye 7,8,9. Ayrıca bk. Nesâî,
Kuzât 31; İbn Mâce, Cihâd 13 |
١٥٣٦-
وعن عائشة رَضِيَ اللّه عنها ،
قالت :
قالت هِنْدُ امْرَأةُ أَبي سفْيَانَ للنَّبيِّ
صَلّى اللّه عَلَيْهِ وسَلَّم :
إنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ شَحِيحٌ وَلَيْسَ يُعْطِينِي مَا
يَكْفيني وولَدِي إِلاَّ مَا أَخَذْتُ مِنْهُ، وَهُوَ لا يَعْلَمُ ؟
قَالَ :
( خُذِي مَا يَكْفِيكِ وَوَلدَكِ
بِالمَعْرُوفِ ) . متفق عَلَيْهِ
. |
