İttihâd
ve Terakkî cemiyetinin ve Jön Türkler hareketinin ileri gelenlerinden. Birinci
Meşrûtiyet’in Âyân meclisi âzasından olan ve Konya’nın Ilgın kazasında sürgünde
ölen, İngilizce bildiği ve Kırım harbinde İngilizlerle yakından ilgilendiği için
İngiliz Ali Bey diye meşhur bir zâtın oğludur. Annesi ise, Avusturyalı bir
kadındır. 1859 yılında İstanbul’da doğdu, 1930 yılında yine burada öldü.
Ahmed
Rızâ, ailesinden Avrupâî bir eğitim gördü. Galatasaray lisesini bitirdikten
sonra Fransa’ya gitti ve zirâat tahsîli yaparak Türkiye’ye döndü. Bursa maârif
müdürlüğü vazifesine tâyin edildi. Bu sırada İbrâhim Temo, Abdullah Cevdet gibi
kişilerin tıbbiye talebesi iken gizlice kurdukları, daha sonra İttihâd ve
Terakkî cemiyeti adını alan İttihâd-ı Osmânî cemiyetine üye oldu. 1884’de
merkezi Paris’te olan Societe des Positivistes’e (Pozitivistler birliğine) üye
olarak, onların fikir ve görüşlerini yeni Türk fikir hareketinin parolası
hâline getirmeye çalıştı. 1889’da Fransa ihtilâlinin yüzüncü yıl dönümü sebebiyle
Paris’te açılan meşhur sergiyi gezmek bahanesiyle Avrupa’ya gitti. Yurda
dönmeyerek Jön Türkler hareketinin başına geçti. Hayranı olduğu Fransız
filozofu Auguste Komte’un “Pozitif bilimden başka bilim yoktur. İnsanlığa, hiç
bir insan üstü varlığa dayanmayan ve insan sevgisinden doğan yeni bir insanlık
dîni gereklidir. Bu din pozitif (müsbet) sebeblerin üzerine kurulmalı,
teolojiye (dînî ilimlere) olduğu kadar metafiziğe (akıl üstü) de sırt
çevirmemelidir. İnsanlık dîni nereden geldiğimizi ve nereye gideceğimizi
düşünmeden, kısa hayâtımızı daha yaşanılır bir hâle (pozitif hâle) koyacaktır.
Bu ise birbirimizi sevmekle, birbirimiz için yaşamakla gerçekleşecektir.
İnsanlığı, bir insanı sevdiğiniz gibi seviniz” diyerek peygamberleri ve vahyi
inkâr eden, İslâm kardeşliğini ve İslâmiyet’in cihâd emrini yok sayan felsefî
fikirlerini yaymaya çalıştı. Avrupa’daki teşkilâtın adını, Auguste Komte’un
pozitivist felsefesinin parolası olan “Nizâm ve Terakkî” koymak istedi.
Mâcerâ
arayan veya herhangi bir sebeble menfaat yüzünden, İkinci Abdülhamîd Han’ın
idaresine, “Kahrolsun İstibdâd” diyerek, İngilizlerin ve Fransızların teşvik ve
desteğiyle Osmanlı Devleti ve İslâmiyet aleyhinde faaliyetler gösteren Jön
Türkler, bu ismi kabul etmeyip, İstanbul’daki İttihâd-i Osmânî cemiyetinin
ittihâd’ının da bu cemiyetin isminde yer almasını istediler. Böylece
İstanbul’dakilerin ittihâd’ı ile Ahmed Rızâ’nın terakkî’si bir araya
getirilerek İttihâd ve Terakkî cemiyeti hâline geldi. Cemiyetin başına geçen
Ahmed Rızâ, Paris’e tahsil için gönderilmiş, fakat oraya yollanış gayelerini
unutan ve kendilerine Jön Türkler adı verilenlerle birlikte Meşveret
gazetesini çıkarmaya başladı. Çeşitli yollardan yurda gizlice sokulan bu
gazeteyi bir ara Osmanlı İdâresinin Fransa hükümetiyle olan diplomatik
görüşmeleri neticesinde Paris’te çıkaramaz olunca, gazeteyi Cenevre’de
neşretmeye başladı. Orada da takibata uğrayınca Brüksel’de çıkarmaya devam
etti. Fakat Belçika hükümeti de Osmanlı Devleti’yle olan münâsebetleri
sebebiyle gazetenin çıkmasına mâni oldu. Ancak Belçika parlamenterlerinden M.
Georges Lorand, gazetenin mes’ûl müdürlüğünü üzerine aldı. Yıkıcı ve bölücü
fikirleri yaymağa devam etmesi sebebiyle Ahmed Rızâ Belçika’dan, 1897 senesinde
sınır dışı edildi. Şahsî geçimsizliği ve sâdece pozitivist fikirlere îtibâr
etmesi sebebiyle Jön Türkler arasında bölünme oldu. Bir kısmı İstanbul’a döndü.
Ahmed Rızâ ise, Avrupa’daki grubun başında kaldı. İkinci Meşrûtiyet’in îlân
edilmesine kadar hayranı olduğu Auguste Komte’un pozitivist fikirlerini yaydı
ve sultan İkinci Abdülhamîd Han aleyhindeki faaliyetlere devam etti.
1908
yılında İkinci Meşrûtiyet îlân edilince, İstanbul’a döndü. İttihâd ve Terakkî
partisinin önemli kişileri arasında ilk Meb’usan meclisine İstanbul’dan
milletvekili seçildi ve Meb’ûsan meclisi başkanı oldu. Bir müddet sonra Âyân
meclisi üyeliğine getirildi. Hareket ordusunun İstanbul’u işgali ve İkinci
Abdülhamîd Han’ın tahttan indirilmesinden sonra, Meb’ûsan meclisinin toplandığı
Çırağan Sarayı’nda çıkan bir yangın sebebiyle îtibârını kaybetti. İttihâd ve
Terakkî partisi liderlerinden fikirce ayrılmış olan Ahmed Rızâ, Birinci cihân
harbi sonunda pâdişâh Mehmed Vahideddîn Han tarafından Âyân meclisi
başkanlığına getirildi. Mütâreke devrinin ilk günlerinde bâzı hareketleri
sebebiyle Âyân meclisi başkanlığından uzaklaştırıldı. Tekrar Paris’e gitti.
İstiklâl harbi sona erince İstanbul’a döndü, ömrünün son yıllarını, kendi
köşesinde hiç bir şeye karışmadan geçirdi. Başkalarını hor ve hakir gören,
kibirli ve inadçı olduğu kadar geçimsiz bir kişiliğe de sâhib olan Ahmed Rızâ,
1930 yılında İstanbul’da Şişli Etfâl Hastahânesi’nde öldü.
Patri gazetesinin muhabirine; “Şarkta
Hıristiyanlar, müslümanlardan daha ziyâde mağdur, mahkûm ve mazlumdur. Ben
onların da müsâvî (eşit) haklara kavuşmaları için çalışıyorum. Fırka ise
(İttihâd ve Terakkî fırkası) bilakis müslümanların taassubunu tahrik ederek
hıristiyanları mahkûm bırakmak istiyor” diyen Ahmed Rızâ, bir İslâm düşmanı
olduğunu belirtmekten geri kalmamıştır. Şerâfeddîn Mağmûmî’nin Hakîkat-i Hal
isimli eserinde, “İttihâd ve Terakkî cemiyeti, ihtilâlden sonra dahi geniş
ölçüde mason ve yahûdî karakterini muhafaza etmiştir. Bunun te’sirinin mühim
bir netîce ve misâli olarak Meclis-i meb’usan reisi Ahmed Rızâ Bey’in yemîn
sırasında, anayasanın koyduğu “Allah” kelimesini kullanmayı reddettiğini
gösterebiliriz” diyerek, bu düşüncede olanların inançsızlığını ortaya
koymuştur.
Ahmed
Rızâ, gayesini tahakkuk ettirmek için bâzı eserler yazmıştır. Fransızca ve
Türkçe olan bu eserlerden bâzıları:
1-
¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾
1) The Young Turks (E. E. Ramzsaur Prencefon
Üniversity press, 1957); sh. 27 v.d.
2) Young Turkey (Karl Blind, Fortnightly
Review LXVI, 1986); sh. 836
3) Les Penseurs de l’İslam (Cana de Vaux,
Paris 1921); cild-5, sh. 159
4) Constantinople aux derniers Jours
d’Abdülhamid (Paul Fesch, Paris-1907); sh. 335
5) Turkey And The Eastern Question (S.
Macdonald, Londra-1913); sh. 54
6) Ahmed Rızâ Bey’in Hâtıraları (Neşr. H.
Şehsuvaroğlu: İstanbul-1950)
7) İnkılâb Târihimiz ve İttihâd ve Terakkî (E.
Kuran, İstanbul-1948); sh. 68
8) İttihâd ve Terakkî Cemiyeti’nin Teşekkülü
ve Hidemât-ı Vataniye ve İnkılâb-ı Millîye Dâir Hâtıralarım (İbrâhim Temo,
1939); sh. 61
9) Jön Türklerin Siyâsî Fikirleri (Şerif
Mardin, İstanbul-1983)
10) Hakîkat-i Hal
(Dr. Şerâfeddîn Mağmûmî, İstanbul-1330)
11) İnkılâb
Târihimiz ve Jön Türkler (E. Kuran, İstanbul-1945); sh. 27,
12) Modern
Türkiye’nin Doğuşu (Bernard Lewis, Ankara-1984); sh. 195
13) Osmanlı İttihâd
ve Terakkî Cemiyeti ve Jön Türklük (Ş. Hanioğlu, İstanbul-1983); sh. 226 v.d.